Om meer waarde voor de patiënt te kunnen bereiken, is het cruciaal om helder te hebben om wie/welke patiëntengroep het eigenlijk draait. De patiënten met een specifieke (medische) conditie zijn het vertrekpunt voor het hele WGZ-traject. Hiermee wordt een patiëntengroep bedoeld met eenzelfde zorg- of hulpvraag voor wie dezelfde gezondheidsuitkomsten relevant zijn. Start het WGZ-traject voor mensen met borstkanker of COPD? Of voor een specifieke patiëntengroep zoals kwetsbare ouderen of mensen met lage rugpijn? Benoem ook de verschillende behandelopties, zoals in dit voorbeeld over borstkanker:

In de eerste lijn kan, naast een (medische) conditie, ook gekozen worden voor een gemeenschappelijke hulpvraag. Of voor een specifieke patiëntengroep. Bijvoorbeeld een populatie van bij de praktijk ingeschreven patiënten, een gemeenschap, een regio, (kwetsbare) ouderen, of kinderen. Het MDT of (transmurale) geïntegreerd centrum kan ook gevormd worden voor een combinatie van sterk aan elkaar gelieerde (medische) conditie(s). Denk aan een Centrum voor Hoofd Hals Oncologie of een gecombineerde doelgroep met multimorbiditeit, zoals kwetsbare ouderen.

Zorg organiseren volgens de WGZ-principes is een teamsport. Een multidisciplinair team (MDT) heeft idealiter een gebalanceerde samenstelling van zorgverleners (artsen, verpleegkundigen, paramedici), ondersteuners (bijvoorbeeld data-analisten, secretaresses, controllers, etc.) en managers vanuit alle betrokken organisaties. En niet te vergeten patiënten. De patiënt is een volwaardig lid van het team. Meestal bestaat een MDT uit zo’n 8-13 personen die de totale zorg voor de (medische) conditie vertegenwoordigen. Reikt de zorg verder dan de eigen instelling? Dan bestaat het multidisciplinaire team ook uit zorgverleners van de verschillende keten- en/of netwerkpartners.

Situationele samenstelling
De samenstelling van het multidisciplinair team is situationeel. Het gaat erom dat alle op dat moment relevante perspectieven geborgd zijn. Dit betekent dat niet alle MDT-leden altijd bij elk overleg hoeven te zijn. Ook is het niet nodig om – bijvoorbeeld bij nierziekten - alle nefrologen uit de vakgroep in het MDT te hebben. Daarnaast kan de samenstelling van een MDT wijzigen als de scope van de (medische) conditie verandert. Een zorgverlener kan ook tijdelijk uitgenodigd worden en dus niet standaard lid van het MDT zijn.

Gezamenlijk verantwoordelijk
Het MDT is gezamenlijk verantwoordelijk voor de uitkomsten en zorgprocessen van de (medische) conditie, de kosten en opbrengsten en de besluitvorming. Afhankelijk van de organisatiestructuur waarin het MDT opereert, is deze verantwoordelijkheid in meer of mindere mate geformaliseerd.

Verpleegkundigen en paramedici essentieel
De inbreng van verpleegkundigen en paramedici in een MDT is essentieel. Zij zijn in de ogen van patiënten vaak minstens zo belangrijk als een arts om (meer) patiëntwaarde te bereiken. Uit onderzoek komt naar voren dat patiënten het meeste vertrouwen hebben in verpleegkundigen. Veel verpleegkundigen en paramedici willen - net als artsen - graag met uitkomstendata aan de slag en zijn gemotiveerd om (zinnige) uitkomsten te meten en verbeteren.

Patiënt als volwaardig teamlid
Het betrekken van patiënten is de grootste randvoorwaarde voor een succesvol WGZ-traject. Zorg er dus voor dat één of meerdere patiënt(en), of een afvaardiging daarvan (via patiëntenorganisaties of bijvoorbeeld vanuit de cliëntenraad), volwaardig lid zijn van het team. De belangrijkste voordelen hiervan: een directe verbinding met de patiëntengroep en meer draagvlak voor het WGZ-initiatief. Dit vraagt van de zorgprofessional enerzijds dat hij/zij analytisch sterk is op zijn/haar terrein. En anderzijds dat hij/zij de ruimte geeft aan participatie van patiënten die nog moeten leren en groeien in deze rol. De patiënt moet daarom als lid van het MDT ook de juiste kennis en vaardigheden hebben of in de gelegenheid worden gesteld deze te ontwikkelen.

Lef
Als de patiënt aan tafel zit, betekent dit doorgaans dat een organisatie/zorgprofessional het lef heeft om transparant te zijn en zich kwetsbaar op durft te stellen. Dit komt bijvoorbeeld naar voren bij een benchmark. In dat proces wordt het een patiënt wellicht duidelijk dat jouw instelling/MDT niet het beste jongetje van de klas is. Maar dat is meestal een goede motivatie om keihard te werken aan verbeteringen. In een gezonde leer- en verbeteromgeving groeien patiënten en zorgprofessionals steeds meer naar elkaar toe. En plukken daar ook samen de vruchten van. Patiëntenparticipatie is een win-winsituatie voor patiënt, zorgverlener, organisatie en samenleving. Samen creëer je meer waarde!

Tips over patiëntenparticipatie:

• Het Participatiekompas is een wegwijzer over patiëntenparticipatie en bevat praktische handvatten en inspirerende voorbeelden (www.participatiekompas.nl).
• Betrek patiënten op verschillende manieren bij de zorg. Denk hierbij aan het samen bepalen van uitkomstenmaten en feedback op het zorgpad of de zorgketen. Dit kan bijvoorbeeld door een enquête, focusgroep, patiëntenpanel en/of werkgroep.
• PGOsupport biedt cursussen voor zorgverleners, beleids- en stafmedewerkers om patiënten beter te betrekken bij hun zorgverlening. Daarnaast bieden zij ook cursussen aan voor patiënten om kennis op te doen over het Nederlandse zorgstelsel en de belangrijkste ontwikkelingen daarbinnen (www.pgosupport.nl).
• Zie ook de Linnean-webcast van 5 maart 2021 over patiëntenparticipatie (klik hier).
• Lees meer dan 15 inspiratieverhalen en praktijkvoorbeelden over waarom en hoe de patiënt te betrekken. 

Het MDT wordt aangevoerd door een enthousiaste en gemotiveerde klinisch leider (arts, verpleegkundige of paramedisch specialist) of - bij voorkeur - een leiderschapsteam. Het leiderschapsteam kan duaal of tripartiet zijn. De klinisch leider(s) vormt/vormen dan samen met een operationeel leider (vanuit bedrijfskundig perspectief) het leiderschapsteam.

Leiderschapsteam is sterker
Waarom heeft een leiderschapsteam de voorkeur? Het is sterker en slagvaardiger. De klinische leider focust zich op de inhoud van de zorg (kwaliteit, samenwerking en innovatie). En de operationeel leider kan zich concentreren op de meer projectmatige en bedrijfskundige aspecten (dagelijkse voortgang, bijeenkomsten, implementaties in IT, processen en financiën). Het gezamenlijke leiderschapsteam heeft hiervoor voldoende tijd gealloceerd en rapporteert aan het bestuur van de zorgorganisatie(s) en het netwerk. Het leiderschapsteam ziet erop toe dat het WGZ-project vanaf de start goed gemanaged wordt.

In wezen is een WGZ-traject een verandertraject. Het is dus heel belangrijk samen de koers te bepalen, van elkaar te weten wat er speelt en ervaringen te delen. De ‘neuzen’ moeten dezelfde kant op blijven wijzen. Hiervoor is het noodzakelijk om structureel vaste en ad-hoc overleggen in te plannen. Deze overleggen zijn bedoeld om af te stemmen over voortgang, uitkomsten, processen, kosten en verbetermogelijkheden.

Tip: maak deze voortgangs- en verbeteroverleggen een vast onderdeel van een PDCA-cyclus. Zo wordt het continue verbeterproces optimaal ondersteund.

Het scheelt de nodige frustratie als er genoeg middelen beschikbaar zijn. Veel WGZ-initiatieven starten vanuit persoonlijke motivaties van zorgprofessionals. Tegelijkertijd beslaat een WGZ-traject vaak meerdere jaren en wordt het uiteindelijk een structurele manier van denken en werken. Het is dus niet realistisch als deze investering op vrijwillige basis blijft. Op enig moment - maar liefst vroeg in het traject – moeten adequate middelen (traditioneel: mankracht, financiën en faciliteiten) worden toegezegd en beschikbaar komen. Alleen zo kunnen teamleden gecommitteerd tijd aan het traject besteden en enthousiast en gemotiveerd aan de slag (blijven) gaan.

Het betrekken van de juiste interne stakeholders in een WGZ-traject helpt niet alleen enorm, maar is voor sommige WGZ-activiteiten zelfs noodzakelijk. Zorg dus voor positieve, krachtige ondersteuning door bestuur, hoger management, medische/verpleegkundige staf en interne opinion leaders. Daarnaast verstevigt een goede relatie van de teamleden met het bestuur en betrokken leidinggevenden een veilige werk- en innovatie-omgeving. 

Draagvlak werkvloer
Het MDT doet er goed aan om niet alleen mensen op hoger niveau aan te haken, maar ook juist de werkvloer te betrekken. Het succes van het initiatief heeft zonder twijfel baat bij hun input. En vergeet niet: de keuzes hebben ook praktische implicaties voor hen. Dus als de ‘werkvloer’ aan jouw kant staat, dan is er meer draagvlak en wordt jouw werk ook makkelijker en leuker.