In het MUMC+ heeft een sterke beweging van verpleegkundige innovatie en zeggenschap geleid tot een zichtbare verandering: verpleegkundigen hebben een stevigere positie gekregen, het werkplezier en eigenaarschap zijn toegenomen en de kwaliteit van zorg is merkbaar verbeterd. Marjolein Heemels, directeur Verpleegkunde binnen het Limburgse universitair medisch centrum, vertelt hoe deze transformatie tot stand kwam en waarom juist verpleegkundig leiderschap de sleutel vormt tot duurzame zorgvernieuwing.
Marjolein, al meer dan twintig jaar verpleegkundige, zet zich met overtuiging in voor de versterking en professionalisering van het verpleegkundig vak. Naast haar werk als docent in verschillende leiderschapsleergangen is ze sinds ruim vijf jaar directeur Verpleegkunde bij het MUMC+, verantwoordelijk voor het verpleegkundig beleid en de functionele aansturing van het verpleegkundig domein.
‘Mijn missie is om de kracht en expertise van verpleegkundigen optimaal te benutten,’ zegt ze. ‘Verpleegkundigen brengen een uniek perspectief in op wat waardevolle en passende zorg is. Hun kennis en ervaring zijn onmisbaar bij het vormgeven van toekomstbestendige zorg. Daarom is het essentieel dat die professionele stem structureel wordt meegenomen in strategische besluitvorming.’
Mijn missie is om de kracht en expertise van verpleegkundigen optimaal te benutten
Groeien en faciliteren
Marjolein: ‘De personeelstekorten in de zorg zullen alleen maar toenemen. Daar moeten we als beroepsgroep niet op reageren, maar ons actief op voorbereiden. Anders en meer samenwerken, de kracht van digitalisering en innovatie omarmen en benutten, en vooral zelf de regie nemen over hoe we ons vak vormgeven. Het is nog niet vanzelfsprekend dat verpleegkundigen bij dit soort strategische vraagstukken aan tafel zitten. En áls ze er al zitten, vraagt het soms nog lef, leiderschap en zelfvertrouwen om hun expertise stevig in te brengen. Maar net zo goed van organisaties: zij moeten een omgeving creëren waarin verpleegkundigen kunnen groeien, leren en invloed uitoefenen.’
Al als jonge verpleegkundige was Marjolein al gefascineerd door deze thema’s. In haar zoektocht naar manieren om de inbreng en positie van verpleegkundigen te versterken, reisde ze meermaals naar de Verenigde Staten om de zogenoemde Magnet Hospitals te bezoeken.
Wat zijn Magnet Hospitals?
Het concept van de Magnet Hospitals komt uit de VS en draait om één centraal idee: verpleegkundigen krijgen de ruimte om hun vak volledig uit te oefenen en daadwerkelijk invloed te hebben op beleid en patiëntenzorg. Verpleegkundigen hebben hier meer autonomie, tonen leiderschap en worden actief betrokken bij beslissingen die de kwaliteit van zorg direct raken.
De kracht van Magnet Hospitals ligt in de betere patiëntresultaten en de hoge kwaliteit van verpleegkundige zorg die ze realiseren. Dit model trekt toptalent aan, verlaagt sterftecijfers en ziekenhuisinfecties, en leidt tot hogere tevredenheid onder zowel patiënten als medewerkers.
Er wordt structureel geïnvesteerd in professionele ontwikkeling en in een cultuur van open, gelijkwaardige samenwerking tussen verpleegkundigen, artsen en andere zorgprofessionals. Die aanpak zorgt niet alleen voor excellente zorg, maar ook voor een werkomgeving die letterlijk als een magneet werkt, op zowel verpleegkundigen als patiënten.
Marjolein: ‘Verpleegkundigen worden continu uitgedaagd om het beste uit de zorg te halen en daar ook verantwoordelijkheid voor te nemen. Dat vraagt niet alleen iets van hen, maar ook van de organisatie. Het management moet vooral coachend en faciliterend zijn, en samenwerking met medici moet echt gelijkwaardig zijn. In deze ziekenhuizen is het principe van shared governance stevig verankerd, met een Chief Nursing Officer als vaste en cruciale schakel in de bestuurlijke structuur.’
Verpleegkundigen worden continu uitgedaagd om het beste uit de zorg te halen en daar ook veantwoordelijkheid voor te nemen
Functie directeur verpleegkunde
Ruim vijf jaar geleden begon Marjolein als directeur Verpleegkunde bij het MUMC+, een functie vergelijkbaar met Chief Nursing Officer. De start viel samen met de coronapandemie, een periode waarin de zorg continu in crisisstand stond. ‘In die eerste jaren ging het vooral om schakelen, improviseren en voortdurend bijsturen,’ vertelt ze. ‘Toch hebben we toen al de eerste stappen gezet: we hebben de verpleegkundige inbreng georganiseerd aan de verschillende crisisbeleidstafels. De afgelopen drie jaar hebben we de koers echt kunnen verleggen. Een verpleegkundig directeur op strategisch niveau maakt het mogelijk om professionele zeggenschap duurzaam te verankeren in zowel structuur als cultuur. We zijn onderweg naar een professional governance-organisatie, waarin verpleegkundigen zelf de regie nemen over de kwaliteit en ontwikkeling van zorg.’
Volgens Marjolein vraagt deze ontwikkeling om een cultuur waarin verpleegkundigen hun leiderschap volop kunnen inzetten. ‘Verpleegkundigen worden steeds meer gezien als cruciale partners in de zorgtransformatie. Zij spelen een sleutelrol in het realiseren van passende zorg; zorg die aansluit bij wat voor de patiënt écht waardevol is, in plaats van automatisch meer zorg te leveren.’ vertelt ze. ‘Binnen een medisch-academisch centrum als het MUMC+ is dat een enorme ontwikkeling.’
Ze illustreert dat met een concreet voorbeeld: ‘Informatie over bijvoorbeeld patiënttevredenheid of ondervoeding van patiënten werd vroeger in een managementrapportage opgenomen. Nu is het het startpunt voor gezamenlijke verbeterinitiatieven. Verpleegkundigen nemen daarin het voortouw, analyseren de resultaten en vertalen die naar acties in de praktijk. Dat eigenaarschap zorgt niet alleen voor betere uitkomsten, maar ook voor meer trots en betrokkenheid binnen de teams.’
Verpleegkundigen nemen het voortouw , analyseren de resultaten en vertalen die naar acties in de praktijk
Councilstructuur op 3 niveaus
Om de nieuwe cultuur te verankeren, is het MUMC+ bezig met het invoeren van een councilstructuur op drie niveaus. Elke verpleegafdeling heeft een afdelingscouncil, waarin verpleegkundigen samen besluiten nemen over onderwerpen als kwaliteit, veiligheid en professionele ontwikkeling. Omdat het MUMC+ zijn verpleegafdelingen heeft geclusterd in centra voor patiëntenzorg, is er ook op dat niveau een centrumcouncil. Op het hoogste bestuursniveau is een ziekenhuisbrede council ingericht.
Marjolein: ‘Als directeur Verpleegkunde sluit ik aan bij de council op ziekenhuisniveau. Daar bespreken we op strategisch niveau welke thema’s en vraagstukken uit de verschillende patiëntencentra. Zo hebben we binnen het professionele verpleegkundig domein een netwerkstructuur ontwikkeld waarin het primair proces direct is verbonden met het strategisch proces van de organisatie en andersom.’
Daarnaast is op elke afdeling een groep van zes tot acht regieverpleegkundigen actief. Zij zijn verantwoordelijk voor de aansturing van het zorgproces en coördineren thema’s als kwaliteit en patiëntveiligheid en innovatie. ‘Op die manier vergroten we ook de innovatiebereidheid binnen teams,’ legt Marjolein uit. ‘We stimuleren eigenaarschap en zorgen ervoor dat nieuwe ideeën daadwerkelijk landen in de praktijk.’
Regieverpleegkundigen zijn verantwoordelijk voor het aansturen van het zorgproces en coördineren kwaliteit, patiëntveiligheid en innovatie
Actief meedenken
De councilstructuur binnen het MUMC+ zorgt ervoor dat verpleegkundigen op alle niveaus actief meedenken, besluiten nemen en verbeteringen realiseren in de zorg. Afdelingen signaleren knelpunten, onderzoeken die samen met patiënten en collega’s en ontwikkelen oplossingen die direct effect hebben op kwaliteit, efficiëntie en patiëntbeleving.
Voorbeelden:
- De afdeling Orthopedie werkte aan het verbeteren van het douchebeleid voor patiënten met een totale heup- of knieprothese. Verpleegkundigen onderzochten samen met artsen en fysiotherapeuten wat veilig en comfortabel is voor patiënten. Uit hun evaluatie bleek dat douchen al eerder in het herstelproces mogelijk is dan gedacht. Dat draagt bij aan sneller herstel, meer eigen regie van de patiënt en een positievere beleving van de opname.
- Op de afdeling Cardiothoracale chirurgie werd gewerkt aan een herziening van het TAVI-protocol (Transcatheter Aortic Valve Implantation). Verpleegkundigen namen het initiatief om het proces kritisch te bekijken en werkten samen met het medisch team aan een vernieuwde werkwijze. Resultaat: betere afstemming tussen disciplines, kortere opnameduur en een gestroomlijnder zorgpad voor de patiënt.
- Daarnaast lopen er tal van andere initiatieven, variërend van decubituspreventie en medicatieveiligheid tot roosterefficiëntie en de rol van zorgassistenten.
Marjolein: ‘Dit gebeurt er als je verpleegkundigen ruimte geeft om te leiden in plaats van te volgen. Dáár zit de kracht van professioneel verpleegkundig leiderschap, dichtbij de patiënt, maar met impact op het hele systeem.’
Opzetten begeleidingsstructuur
‘Ter ondersteuning van de councils is er een begeleidingsstructuur opgezet, in samenwerking met de lijnorganisatie, decentrale kwaliteitsstaf en de MUMC+ Academie. Daarmee wordt de rol van verpleegkundigen binnen de councils verder versterkt. Tegelijkertijd is er onderzoek, met steun van een ZonMw-subsidie, of deze aanpak echt leidt tot betere patiëntenuitkomsten én tot meer autonomie en werktevredenheid bij verpleegkundigen.
‘De eerste signalen zijn veelbelovend: we zien nu al concrete, positieve resultaten. ‘Onlangs woonde ik weer de ziekenhuisbrede council bij, met zo’n dertig verpleegkundigen van verschillende afdelingen. Ik werd er oprecht blij van om te zien hoeveel energie, trots en eigenaarschap er in de beroepsgroep zit. Verpleegkundigen presenteren daar innovaties en verbeteringen waar wij vanuit managementperspectief nooit op zouden zijn gekomen.’
Verpleegkundigen presenteren innovaties en verbeteringen waar wij vanuit managementperspectief nooit op zouden zijn gekomen
Gevaren en uitdagingen
Er zijn echter ook uitdagingen en valkuilen. Innovatie in een complexe zorgorganisatie vraagt om ruimte, maar botst soms op bureaucratische of organisatorische drempels. Marjolein: ‘Elke keer dat we tegen zo’n knelpunt aanlopen, leren we beter begrijpen hoe ons systeem werkt, of soms juist niet werkt. Juist dat maakt het zo waardevol: het legt bloot waar we als organisatie kunnen groeien.’
Andere organisaties
Professionele zeggenschap krijgt inmiddels steeds meer aandacht in Nederland, mede dankzij het Landelijk Actieplan Zeggenschap vanuit het ministerie van VWS. Veel zorgorganisaties zijn op dit moment aan het verkennen hoe ze deze beweging concreet en blijvend kunnen vormgeven.
‘Steeds meer ziekenhuizen doen waardevolle ervaring op met zeggenschapsstructuren. Wat het MUMC+ bijzonder maakt, is dat deze beweging organisatiebreed en integraal is ingebed. Dat vraagt om een verpleegkundig directeur op strategisch niveau die richting geeft, verbinding legt en het mandaat heeft om zowel structuur als cultuur duurzaam te versterken. Juist door die positie kunnen we verpleegkundig leiderschap écht laten doorwerken in de hele organisatie.’
Linnean helpt
Marjolein: ‘Het is enorm waardevol dat een organisatie als Linnean deze ontwikkeling actief oppakt en er een podium voor creëert,’ vervolgt ze. ‘Dat bevordert niet alleen de kennisdeling tussen instellingen, maar versnelt ook de professionalisering van verpleegkundige zeggenschap in de hele zorgsector. Hoe meer organisaties deze beweging omarmen, hoe sterker en invloedrijker onze beroepsgroep wordt. Dat is de toekomst van de zorg: passende, mensgerichte zorg waarin verpleegkundigen hun leiderschap inzetten om waarde te creëren voor de patiënt, de organisatie én de samenleving.’